İÇERİK
• Değer - Değerleme
• Patent Değerleme Metotları
• Patent Değerlemesi Kullanım Alanları
• Patent Değerlemesi Yapan Kurumlar
• Patent Değerleme Programları
• Sonuç
Değer - Değerleme
• Değer
– Bir varlığın kullanılması ile gelecekte elde edilecek ekonomik faydanın bugünün fiyatı olarak ifadesi
• Değerleme
– Bir varlığın parasal değerinin (ekonomik faydanın) tespiti
• Patent Değerlemesi
– Patentlerin (patent korumasıyla birlikte patente konu teknolojinin) değerinin tespiti
Patent Değerlemesi
• Bir patentin değerlemesinin yapılabilmesi için,
– buluşun (teknolojinin) tanımlanabilir bir varlık olması,
– bu varlığın yasal bir unvanının olması (bir sahibinin olması ve transfer edilebilir olması)
– tek başına gelir getirebilir olması gerekmektedir.
Patent Değeri Çeşitleri
• Farklı değerleme amaçlarına göre ortaya çıkan patent değeri çeşitleri:
– Gerçeğe Uygun Pazar Değeri
– Gerçeğe Uygun Değer
– Pazar Değeri
– Geçmiş Değer
– Elde Etme Değeri
– Kullanım Değeri
– Yatırım (yatırımcı) Değeri
– Hak Sahibi Değeri
– Sigorta Edilebilir Değer
– Teminat Değeri
– Vergi Üzerinden Değer
Patent Değerlemesi
• Birçok varlığın aksine, patent değerlerinin tespiti çok zordur.
• Nedenleri:
– patent gibi şirketler için stratejik öneme sahip varlıkların değerlemesi için gerekli sağlıklı bilgiye ulaşma zorluğu
– patent değerine etki eden çok sayıda faktörün bulunması
Değer Göstergeleri
• Dolaylı Göstergeler
– Yenileme Ücretleri
– Patent Atıfları
– Patent Kapsamı
– Tarifname Detayı
– İstem Sayısı/Uzunluğu/Genişliği/Türü
– İtiraz Sayısı
– Patent Ailesi
– Patent Ömrü
– Patent Sayısı
– Çoklu Göstergeler
• Doğrudan Göstergeler
– Anketler
Değerleme Metotları
• Maliyet Metodu
• Pazar Metodu
• Gelir Metodu
• Gelişmiş Değerleme Metotları
Maliyet Metodu
• Patentli teknolojinin aynısının ya da benzerinin geliştirilmesi için yapılan harcamaları esas almaktadır.
• Geçmiş maliyetler (muhasebedeki maliyetler) değil, üretilecek benzer/aynı teknoloji için yapılacak bugünkü maliyetler kullanılmaktadır.
• Süreç içindeki tüm maliyetler değil, sadece benzer/aynı teknolojiyi üretmek için gerçekleşen maliyetler hesaba katılmaktadır.
– malzeme, işçi maliyetleri gibi doğrudan maliyetler
– yönetim maliyetleri gibi bazı genel gider kalemleri
• Benzer/aynı teknoloji için bir yatırımcının ödeyeceği maksimum miktarı ve patentini satmak isteyen bir hak sahibi için de, alt limit tespiti için kullanılabilir.
• Avantaj
– geçmiş/bugünkü maliyetlere (tutarlı ölçütlere) dayandığı için güvenilir ve kolaydır
– daha çok aşağıdaki durumlarda kullanışlıdır:
• Yeni geliştirilmekte olan (varlıkla henüz bir gelirin elde edilmediği) teknolojilerde
• minimum düzeyde ekonomik faaliyetin söz konusu olduğu durumlarda
• maliyetin makul bir güvenilirlik derecesinde tahmininin söz konusu olduğu sınırlı durumlarda
• yasal korumanın zayıf veya teknolojinin nispeten bilinir olduğu durumlarda
• Dezavantaj
– normal işletme maliyetleri ile patentli teknoloji için yapılan harcamaları ayırdetmek zor olduğundan, tam patent maliyetini hesaplamak zordur.
– varlık için yapılan harcama ile o varlığın değeri arasında karşılıklı bir ilişki olmadığından, patentle sağlanacak ekonomik faydaları ihmal eder (patentin ekonomik
değerini yansıtmaz).
– patentli teknoloji için çoğu zaman benzer/aynı fonksiyonellik/kullanışlılık özelliklerine sahip teknoloji bulmak mümkün olmadığından,uygulanabilirliği kısıtlıdır.
Maliyet Metodu
• İki çeşit maliyet metodu:
– Yeniden Üretme Metodu
– Yerine Koyma (Yenileme) Metodu
Pazar Metodu
• Değerlemesi yapılacak patentlerin yakın geçmişte lisans, devir vb. işlemlere konu olmuş benzer patentlerle karşılaştırıldığı yöntemdir.
• Avantaj
– benzer patentli teknoloji ve bu teknolojiyle ilgili işlem bilgilerinin mevcut olması halinde, çok kullanışlı, pratik ve anlaşılması kolaydır.
– gerçekleşmiş bir işlem esas alındığından, bu metotla ulaşılan değer gerçeğe uygun pazar değeridir.
– az sayıda varsayım kullanıldığından ulaşılan değer objektiftir.
– maliyet ve gelir metotlarına göre daha az sayıda analitik işlem içerir.
• Dezavantaj
– az sayıda karşılaştırılabilir patent ve işlem bulunur.
– genelde gerçekleşen işlem bilgileri kamuyla paylaşılmaz.
– işlemlere konu olan varlıklar her zaman karşılaştırılabilir değildir.
– benzer patent ve işlem bilgileri bulunması halinde de,söz konusu patentin değerlemesinin istenen şekilde yapılıp yapılmadığı garanti edilemez.
– sadece benzer patentin pazar değeri esas alındığından, değerlemesi yapılan patentle gelecekte sağlanması muhtemel gelir gözardı edilir.
– kullanılan değişkenler çoğunlukla kuramsal olmayan piyasa odaklı (dış) değişkenler olup, bunların toplanması, düzenlenmesi ve analizi, iç bilgilere göre
daha zordur.
• Pazar metodu çeşitleri:
– Satış Karşılaştırma Metodu
– Pazar Odaklı Yerine Koyma Maliyeti Metodu
– Karşılaştırmalı Gelir Farkı Metodu
Gelir Metodu
• Patentin ticari kullanımı ile elde edilmesi beklenen ekonomik faydanın bugünkü net değeri cinsinden ifade edilmesi demek olan İskontolu Nakit Akışları
(İNA) yöntemini esas alan metottur.
• X = Y / (1+k)n
X: bugünkü değer (gelecekte elde edilecek gelirin k faktörü için bugünkü değeri)
Y: n yıl sonunda elde edilecek gelir (gelecek değer)
k: iskonto oranı (gelecekte Y gelirinin gerçekleşme riski, risk faktörü)
n: yıl
• Gelir metodunun üç temel bileşeni:
– ekonomik gelir (Y) tahmini
– zaman periyodu (n) tahmini
– iskonto oranı (k) tahmini
• Avantaj
– değişik değerleme amaçlarına uygun ve farklı durumlara adapte edilebilir esnekliktedir. Bu nedenle, en çok kullanılan metottur.
– patentle ilgili gelir üretme kapasitesi, gelirin patent ve patentle ilgili varlıklara dağıtımı,patentin beklenen yaşam ömrü, patente yapılan yatırım riski gibi değişkenler açıkça
ve tek tek belirlendiği için güvenilirdir.
• Dezavantaj
– birçok tahmini (patentin kullanımıyla sağlanacak gelirin tahmini, gelirin beklenen büyüme eğilimi, gelirin bugünün rakamlarıyla ifade edilmesi için uygulanacak uygun iskonto
oranının tespiti, gelir akışının ne kadar süreceği ve ödeme zamanları vb.) gerektirir.
– tahminler için gerekli bilgiler (sektörle ilgili pazar büyüklüğü,büyüme trentleri, şirketlerin pazar payları, riskler, fiyatlama bilgileri gibi) her zaman ulaşılabilir olmadığından, sınırlı bir
kullanım alanına sahiptir.
– tahminler için gerekli bilgilerin mevcut olması halinde de,manipüle edilmeye açık hassas ekonomik değişkenleri ve karmaşık metotları içerdiğinden, bu bilgilerin sübjektif nakit
akış değerlerini elde etmek için suistimal edilmesi mümkündür.
– karmaşık metotlar, kötü niyetli olmayan hataların yapılmasına da neden olabilir.
• Gelir metodu çeşitleri:
– Gelir Artış Metodu
– Kar Dağıtım Metodu
– Teknoloji Faktörü
– Ulaşılabilir Maksimum Kar (UMK) Metodu
– Teliften Kurtulma Metodu
Gelişmiş Değerleme Metotları
• İNA ve karar ağacı modelleri temelli
• Gelişmiş yeni metotlar
– Risk Ayarlamalı Bugünkü Net Değer Metodu
– Olasılık Ağaçları Metodu
– Monte Karlo Metodu
– Duran Varlıklar İçin Seçenekli Değerleme Metodu
• Avantaj
– gelir ve maliyetler hakkındaki varsayımlarla oluşturulan nakit akış modelleri ile ilgili varlığın değer üretmesi için gerekli koşullu olayların açık bir şekilde modellendiği karar ağacı modellerine dayandıklarından, ele edilen değerler gerçeğe daha uygun sonuçlardır.
– patentlerle ilgili yönetim kararlarındaki esnekliklerin dikkate alınmasını gerektiren yüksek miktarlı ve uzun dönemli yatırımların söz konusu olduğu durumlar için daha uygundur.
• Dezavantaj
– gelir metotlarından daha karmaşık matematiksel hesaplamalar içerirler.
– gelir metodundaki tahminlere ek olarak,koşullu olaylar ve bunların olasılıkları da belirlenmelidir.
Değerleme Kullanım Alanları
• Patent kullanımındaki değişim
pasif aktif
patent patent
stratejisi stratejileri
• Teknoloji Transferi
– Lisans, devir, şirket ortaklıkları, şirket birleşme ve devralmaları
• Finansman Temini
– Banka kredileri
– Risk sermayesi
• Sigortacılık Uygulamaları
– Tecavüz, tazminat ve hükümsüzlük davalarına karşı bir önlem
• Vergi ve Muhasebe Uygulamaları
– Patent Bağışı
– Şirket Birleşme / Devralmaları
– Halka arz (hisse senedi değeri)
– Transfer Fiyatlama
• Dava ve Anlaşmazlıklar, İcra, İflas, Haciz Durumları
– İşçi buluşları
Değerleme Yapan Kurumlar
• Özel aracı şirketler
– Kurumlar (PL-X, Nihon IR, QED Intellectual Property, PATEV,TAEUS, IPB)
– Platformlar (Yet2.com, UTEK-pax, Patentcafe)
• Patent Avcıları (Troller)
• Patent Vekilleri
• Kamu kurumları
– Japon Patent Ofisi (Patent Değerleme Göstergesi)
– Bölgesel Patent Bilgi Merkezleri (Almanya)
• Patent Ajansları
– Ulusal Sınai Mülkiyet Bilgi ve Eğitim Merkezi (Japonya)
– Finlandiya Buluş Vakfı
• Diğer
– Avrupa Patent Ofisi
– Teknoloji Transfer Ofisleri
Patent Değerleme Programları
• Portfolio-Xpert™
– Nitel analizlerle derecelendirme ve puanlama sistemi (Patent Factor Index-PFI)
• Patent Board
– Patentleri seçkin akademik yayınlarda ve Amerikan ve Avrupa patent dokümanlarında aldıkları atıf sayılarına göre puanlandırma sistemi
• IPScore®
– Nitel değerlemeler (yasal statü, teknoloji, pazar durumu, finans ve strateji olmak üzere 5 faktör altında)
– Nicel değerlemeler (NPV modülü ile, geliştirme maliyetleri, geliştirme zamanı, pazar ve ürün koşulları gibi ek bilgilerin verilmesiyle)
Sonuç
• Ülkemiz patent değerlemesi ve uygulama alanları konularında gelişmiş ülkelerin çok gerisinde
– patent bilinci ve dolayısıyla patent başvuru sayısındaki yetersizliğimiz
• Değerlemelerde, mümkün olduğu taktirde,birden fazla metodun kullanılması
• Her bir metodun daha uygun olduğu bazı uygulama alanları
– Muhasebe/vergi uygulamaları - Maliyet metotları
– Teknoloji transferi ve finansman temini - Gelir metotları
– Şirket içi yönetim kararları - Pazar metotları
– Yüksek miktarlı ve uzun dönemli yatırımlar -Gelişmiş değerleme metotları
• Yasal düzenlemeler
– gelişmiş ülkelerdekine benzer uygulamaların olmadığı (işçi buluşları, patent teminatı ile banka kredisi, patent sigortası, muhasebe/vergi uygulamaları, patent bağışıyla vergi indirimi gibi) alanlarda
• Altyapı çalışmaları
– benzer ancak yetersiz olan uygulamaların bulunduğu (risk sermayesi, transfer fiyatlama uygulamaları, halka açık firmaların denetimi,mahkeme kararları gibi) konularda
• Veri temini (altyapı çalışmaları)
– Yasal zorunluluk getirmek
• lisans anlaşmalarının resmi organlara kaydı (OECD ülkelerindeki lisans gelirlerinin yayınlanması zorunluluğu gibi)
– Teşvik edici uygulamalar
• Yıllık ücretlerde sağlanacak indirim
• İşlem kayıtlarının bedelsiz ya da cüzi bir bedel karşılığında gerçekleştirilmesi
• (cüzi bir bedel alınması halinde) tek bir ücret karşılığında istenen sayıda patentin kaydı
• Kayıtlı işlem bilgilerinin değerlemeler için kullanılabilmesi için hak sahiplerinden izin (sözleşmelerde belirtilen bedel üzerinden vergi alınmaması)
– Veritabanı oluşturulması
• Kamu ve özel sektörden bilgilerin derlenmesi
• Halka açık şirketlerin raporları, geçmiş finansal raporlar (bilançolar), bütçeler, fiyat listeleri, vb.,
• Proje yönetim kararları,
• Alım maliyeti ya da tahmini geliştirme maliyetleri, alım tarihi ya da geliştirme zaman aralığı, pazar potansiyeli, mevcut rakip teknolojiler, sektör raporları/yayınları,yayınlanmış anlaşmalar vb.,
• Uzman görüşleri, Mülakatlar,
• Sektör dernek ve odaları, mahkeme kararları, aracı kurumlar vb.
• Değer göstergeleri ile ilgili verilerin düzenlenmesi
– Anket çalışmaları (PATVAL-EU, Japon Patent Ofisi anketi vb.)
– Bilimsel makale, kitap vb. çalışmalar
– Değerleme programları
Kaynak:
Türk Patent Enstitüsü
Mehmet Nurşad SÖZER
Patent Uzmanı