UNESCO’nun Dünya Mimari Anýtlarý listesindeki tek Türk eseri,
Divriði Ulu Cami ve Þifahanesi. Selçuklular’dan kalan bu görkemli
yapýyý Mengücekoðullarý’ndan Ahmet Þah ve eþi Turan Melik, 1228’de
Mimar Hürrem Þah’a yaptýrdý. Son elli yýldýr restorasyonzedeye dönen
cami ve þifahanesi, þimdi fotoðraflarla sesini duyurmaya hazýrlanýyor.
Cennetin Kapýlarý baþlýklý sergi 28 Nisan - 29 Mayýs tarihleri arasýnda
Taþkýþla ÝTÜ Mimarlýk Fakültesi’nde açýk kalacak. Fotoðraflarý mimar
Cemal Emden çekti. Küratörü ve tasarýmcýsý yüksek mimar Basri Hamulu.
Danýþmaný ise Prof. Doðan Kuban.
Evliya Çelebi, Divriði’ye gittiðinde Ulu Cami’nin eþþiz taþ
bezemelerine bakýp “Üstad mimar bu camiye öyle emek sarf edip kapý ve
duvarlarý öyle nakþ bukalemun eylemiþ ki, methinde diller kýsýr, kalem
kýrýktýr” demiþ. Bu
külliyeyi olaðanüstü kýlan taç kapýlarý. Çünkü taþlar geleneksel
yöntemle tek tek iþlenip üst üste dizilmemiþ, bir heykel gibi yekpare
taþtan oyulmuþ. Bu yöntem külliyeye ayný zamanda statik açýdan 800
yýldýr ayakta kalacak bir saðlamlýk da kazandýrmýþ. Bozkýrdaki bu 800
yýllýk þaheser, zamandan deðil devlet eliyle insandan zarar gördü
bugüne kadar. Devletin son 50 yýlda müteahhitlere ihale ettiði
restorasyonlar, mimari katliamdan öteye gitmedi. Bezemeli taþlarý
kýrýldý, temeline su doldu, çatýsýna tonlarca aðýrlýk bindirildi. Neyse
ki dört yýl önce açýlan restorasyon ihalesine baþvuru olmadý. Devlet de
caminin çevresini iþgal eden binalarýn istimlaký için bütçe ayýrdý. Prof.
Doðan Kuban, ilk kez 1965’te gidip gördüðü Ulu Cami ve Külliyesi’ne
adeta aþýk oldu. O günden sonra defalarca gitti, üzerine kitaplar,
makaleler yazdý. En uygun restorasyon projelerini hazýrladý. Ama
nafile. Devlete sesini duyuramadý, restorasyon ihalelerini durduramadý.
Divriðililere küstü. Son Ulu Cami kitabýný yazmaktan bu nedenle
vazgeçti. Tam umudunu kesmiþti ki, 2008 Ocak’ýnda eski bir öðrencisi,
Divriðili mimar Basri Hamulu kapýsýný çaldý. Hoca ve öðrencisi,
yanlarýna mimar-mimari fotoðrafçý Cemal Emdem’i de aldýlar. Ulu Cami’yi
kurtarmak için bir baþka çözüm buldular: Anýt caminin sesi, fotoðraflar
yoluyla yurtiçi ve yurtdýþýnda duyulacaktý. Tamamen bireysel bir
çalýþmaydý. Üç gönüllünün, Ulu Cami’nin eþ þiz bir mimari þaheser
olduðunu çok iyi bilen üç mimarýn çalýþmasýydý. 150 bin liraya mal
oldu, tüm masraflarýný Basri Hamulu karþýladý.
KÜLTÜR BAKANLIÐI ÝLGÝ GÖSTERMEDÝ
Basri
Hamulu, Ulu Cami’nin taç kapýsýnýn yüz metre ilerisindeki yedi evden
birinde doðup büyüdü. ÝTÜ’de mimarlýk okudu, Doðan Kuban’ýn öðrencisi
oldu. 20 yýl aradan sonra 2007’de Divriði’ye gitti. Oyunlar oynadýðý
caminin taþlarýndaki erimeleri, bozulmalarý, eklenen saçaðý gördü.
Plastik yaðmur suyu oluklarýnda biriken sular, 800 yýllýk taþlarý
patlatmýþtý. Neye uðradýðýný þaþýrdý. O tarihe kadar “Divriði’de
muhteþem bir eser var, devlet de korumak için ne gerekiyorsa yapýyor”
diye düþünüyordu. Doðan Kuban, kendisinin Divriðili olduðunu
biliyordu. Koridorda ne zaman karþýlaþsalar, “Buralarda dolaþýyorsun,
caminin etrafýndaki binalarý temizlemiyorsun” diye þaka yapardý.
2007’de hocasýnýn “Divriði Mucizesi” kitabýnda Divriðililere
kýrgýnlýðýný gördü. O daha çocukken Ýstanbul’dan
mimarlarýn camiye gelip ölçüp biçtiðini, hocasýnýn onlardan biri
olduðunu geç de olsa anladý. “Hocamý buldum, evine gittim. Divriði’den
geldiðimi, caminin son durumunu gördüðümü, öðrencisi olduðumu anlattým.
Ulu Cami için ne yapabilirim, dedim” diye anlatýyor. Doðan Kuban,
Hamulu’ya gülümseyerek “O zaman caminin çevresiyle ilgili bir proje
hazýrlayalým” dedi. 2008 Ocak’ýndan itibaren, önce üç harita
mühendisini Divriði’ye gönderip cami ve çevresinin ölçümlerini
yaptýrdýlar. Kuban’ýn Ulu Cami ile ilgili umutlarý yeniden yeþerdi.
Anýt caminin çevre düzenleme projesi için Ýsrail’den Hollanda’ya,
dünyanýn dört bir yanýndan topladýðý örnek çizimlerin yer aldýðý
kitaplarý açtý. Hamulu’nun bilgisayar ortamýndaki çizimlerine karþý
çýktý, “El lezzetini kat” dedi. Proje böylece bitti ve uygulama
projesine sýra geldi. Mimari fotoðrafçý-mimar Cemal Emden de Ulu
Cami’nin belgesel ve artistik fotoðraflarýný çekti. Hamulu,
dosyalarý aldý, büyük bir heyecanla Kültür Bakanlýðý’na gitti. “Hiçbir
maddi karþýlýk beklemiyoruz, ihale peþinde deðiliz. Bu projeyi uygular
mýsýnýz?” dedi. Bakanlýk yetkilileri hiç ilgilenmedi. Hocasýyla altý ay
boyunca yaptýðý çalýþma boþa gitti. Üç ay önce aldýklarý bir kararla
restorasyonzede anýt camiyi kurtarmak için fotoðraf sergisi açmaya,
böylelikle kamuoyu oluþturmaya karar verdiler.
MÝMARININ TEK ESERÝ BAÞKA ÖRNEÐÝ YOK
Kuban
ve Hamulu, sergi için uygun mekan aramaya baþladýlar. Hamulu’nun sýnýf
arkadaþý ÝTÜ Mimarlýk Bölümü Dekan Yardýmcýsý Yegan Kahya’nýn davetiyle
Taþkýþla’daki tarihi ÝTÜ Mimarlýk Bölümü, serginin mekaný oldu. Cemal
Emden’in çektiði fotoðraflardan 44’ünü seçtiler. En büyüðü 7x9 metre
olan fotoðraflarý özel tekniklerle ýþýklandýrdýlar ve ayaklý
platformlara yerleþtirdiler. 150 bin liraya mal olan serginin tüm
harcamalarýný Basri Hamulu karþýladý. “Ulu Cami’nin öncesi ve sonrasý
yok. Yani böyle bir eser dünyada daha önce yapýlmýþ olabilir ama
yýkýlmýþtýr. Sonrasýnda yapýlmýþtýr ama yýkýlmýþtýr, yoktur. Ulu
Cami’yi yapan sanatçýlar sadece bu eseri yapmýþlar” diyor. Doðan
Kuban ve Basri Hamulu’ya göre devlet, ayýrdýðý istimlak parasýný cami
çevresinde yaþayanlara yeni ev yapýlmasýnda ve cami çevresinin
binalardan temizlenip aðaçlandýrýlmasýnda kullanmalý. Daha sonra da
caminin aþama aþama önceden yapýlan restorasyonlardan arýndýrýlmasýný
ve üzerinin þeffaf bir fanus içine alýnarak müzeye dönüþtürülmesini
istiyorlar. Hamulu, “Proje ve restorasyon mutlaka uluslararasý bir
konsorsiyum tarafýndan yapýlmalý. Bu anýt doðru ellere ihale edilmediði
sürece çýkýp baðýracaðýz” diyor.
Prof. Doðan Kuban Divriði dünya kenti olur
Bu
zenginlikte bir taþ yontu yaratýsý sadece Divriði’ye özgüdür. Divriði
bir Asya sanatý müzesidir. Yapýnýn eþ siz yontularýnýn dýþ hava
etkilerinden kurtarýlarak kesinlikle müze koþullarýnda korunmasý
gerekir. Her ayrýntýsýnýn herhangi bir þekilde yenilenmesi söz konusu
deðil. Bu proje, tümüyle çelik ve camdan þeffaf bir yapýyla, anýtý bir
müze objesi gibi koruyarak dünya koruma uygulamalarý içinde onu özel
konuma yükseltecektir. Divriði’yi dünya kenti yapacaktýr.
Mimar Cemal Emden Üç gece çalýþtýk
Geçen
yýl Basri Hamulu beni aradý. Ulu Cami’nin fotoðrafýný çekelim, dedi.
Haziranda gittik ve caminin fotoðraflarýný gece çekmeye karar verdik.
Yapýnýn her tarafý gün ýþýðý görmüyor çünkü. Diðer Selçuklu
yapýlarýndan farklý olarak kabartmalarý üç boyutlu. Kütlesel
ifadelerini ortaya çýkaracak aydýnlatma tekniði kullanarak fotoðraf
çektik. Bununla yetinmeyip yapýnýn sadece göz yüksekliðinde deðil,
farklý kotlarda yatay ve düþey fotoðraflarýný da çektik. Ýki otobüs,
aydýnlatma malzemeleriyle dolu kamyonlarla gittik. Çalýþma üç gece
sürdü. Ýtfaiye araçlarýnýn kepçeleri kaldýrýlýp hareketli iskeleye
dönüþtürüldü. Kaynak:Gülder Aydýn/Hürriyet
UNESCO’nun Dünya Mimari Anýtlarý listesindeki tek Türk eseri,
Divriði Ulu Cami ve Þifahanesi. Selçuklular’dan kalan bu görkemli
yapýyý Mengücekoðullarý’ndan Ahmet Þah ve eþi Turan Melik, 1228’de
Mimar Hürrem Þah’a yaptýrdý. Son elli yýldýr restorasyonzedeye dönen
cami ve þifahanesi, þimdi fotoðraflarla sesini duyurmaya hazýrlanýyor.
Cennetin Kapýlarý baþlýklý sergi 28 Nisan - 29 Mayýs tarihleri arasýnda
Taþkýþla ÝTÜ Mimarlýk Fakültesi’nde açýk kalacak. Fotoðraflarý mimar
Cemal Emden çekti. Küratörü ve tasarýmcýsý yüksek mimar Basri Hamulu.
Danýþmaný ise Prof. Doðan Kuban.
